Persona,,

            

  “Cái chết là một dấu chấm hết. Dấu chấm hết nào cũng muốn mang ý nghĩa của cái câu đi trước nó. Tôi muốn biết mình là ai để ngày tôi chết tôi biết rằng ai đã chết”   Đoàn Minh Phượng - Và khi tro bụi.

   Ta có một câu hỏi triết học, một câu hỏi mang tính hiện sinh, rằng, 'ta' là ai, 'tôi ' là ai và ' bạn' là ai, trong cái cuộc đời này. Khi ta sống, rằng ai đang sống, ai đang tồn tại và khi ta chết, rằng ai đã chết, ai đã từng tồn tại. Liệu có một nhân vị đang tồn tại trong bản thể này, hoặc liệu có cái 'tôi' vĩnh cửu, cô độc tồn tại độc lập với quá khứ, tương lai, một 'cá nhân' được xác định rõ ràng, tồn tại trong cái thân xác khốn cùng này ? Nhắc tới triết học về cái ' tôi' ta có triết học phương Tây, nhắc tới sự tồn tại, hiện sinh; ta có Satre, Dostoevsky. Nhưng đầu tiên, tôi sẽ kể bạn câu chuyện của Đức Phật, một câu chuyện phương Đông.  

   Phật dạy " sắc là vô thường, thọ là vô thường, tưởng là vô thường, hành là vô thường, thức là vô thường. Sắc không phải ngã, thọ không phải ngã, tưởng không phải ngã, hành không phải ngã, thức không phải ngã." Đức Phật gọi mỗi thứ trong năm thứ này là uẩn (skandaha- một chùm) bao gồm tướng mạo, tình cảm, cảm giác, hành vi ý chí và ý thức của tôi. Ta có ý nghĩ thường định rằng ngũ uẩn tồn tại xuyên qua thời gian, ẩn sâu trong con người bất kể mọi thay đổi, làm cho tôi là "tôi". Ta đồng nhất mình với cái ngã giả định này, trau dồi và phát huy nó. Nhưng, Đức Phật dạy rằng không điều nào trong năm điều này là ngã thường hằng (atman) của ta; mà nó chỉ là một tập hợp các trạng thái thay đổi không ngừng, một chùm gồm những thực tại mà ta cảm nhận được. Bạn hình dung rằng bây giờ bạn có một tấm hình lúc còn bé, bạn nhìn vào và nhận đó là bản thân mình thời quá khứ bởi cái '' tôi'' lúc đó và cái ''tôi'' bây giờ là đồng nhất với nhau. Nhưng theo điều trên thì ''tôi'' lúc bé có hình dáng khác, tư duy khác, suy nghĩ khác, hành động khác, thế giới quan khác ''tôi'' bây giờ. Vậy ngoài trừ cái tên giống nhau thì điều gì khiên tôi nghĩ rằng đó là cùng một con người, vẫn cùng là ''tôi''. Hơi khó hiểu ? Bạn thử hình dung tấm ảnh của bạn chụp vào 10 phút trước, bạn có chắc là vẫn là "tôi'' giống như bây giờ ? Chụp 10 tấm ảnh cùng một vị trí, một kiểu chụp, một nụ cười, vẫn là bạn, nhưng dám chắc là bạn sẽ có 10 tấm ảnh khác nhau. Bởi, luôn có gì đó vận động, luôn có gì đó thay đổi (skandaha) trong bạn. Bây giờ hãy hình dung rộng hơn, cuộc đời bạn giống như một cuộn phim, gồm những bức ảnh ghép lại, chuyển động, không có tấm ảnh nào giống tấm ảnh nào, người trong ảnh cũng vậy, không có người nào giống người nào. Phật dạy vì các uẩn là vô thường, mà vô thường là khổ, vậy nên đồng nhất cái ngã với các uẩn tức là đồng nhất nó với đau khổ, nghĩa đơn giản là muốn thoát khổ, thì phải diệt ngã. Vậy câu hỏi lớn bây giờ là :" nếu không có cái ' tôi' thì ai chịu trách nhiệm cho cuộc đời mình, cho những hành động của mình ?

    Có lẽ, ta nên nhìn về phương Tây, nơi những cá nhân kiệt xuất đưa cái "tôi" trở nên bất tử, vĩnh hằng. Có lẽ cách thông thường nhất để bảo vệ khái niệm về bản ngã cá nhân là giả thiết có sự tồn tại của một yếu tố nòng cốt phi vật lý của con người chúng ta, nó tồn tại xuyên qua mọi đổi thay trong cuộc đời. Cái cốt lõi này hay được gọi một cách trừu tượng nhưng gần gũi là ''linh hồn''. Bản ngã không thể đồng nhất với các tư tưởng, tình cảm, cảm xúc,.. nhưng một thực thể tinh thần thì có thể. Một số nhà triết học lý luận rằng nếu chúng ta nhìn vào bên trong thân xác, ta có thể cảm nghiệm trực tiếp bản ngã này, và mặc dù không thể biết bản ngã qua cách trực tiếp, ta vẫn có thể biết nó qua nhận thức, tư duy. Phải có cái tồn tại để cắt nghĩa sự duy nhất của chúng ta, rằng tôi và bạn khác nhau. ''Một thực thể tinh thần.''

" Tôi suy tư, nên tôi hiện hữu. " - Descartes.

Nếu tôi tưởng tượng, ước muốn, vui mừng, cảm thấy, hay thậm chí hoài nghi rằng tôi hiện hữu, thì phải có một cái "tôi " làm những điều đó. Sự chắc chắn tuyệt đối vệ sự hiện hữu của chính ông làm nền móng để xây dựng thế giới quan, hệ thống triết học. Phải có một cành cây để tôi có thể đứng trên và làm cơ sở của mọi nhận thức, mà không thể nghi ngờ để tự chặt đứt cành cây đó (té đau). Bạn đã từng xem phim Ma trận, cuộc đời mà Neo đã trải qua là một trò lừa bởi hàng ngàn thuật toán tạo nên, câu hỏi đặt ra là " liệu tôi có tồn tại" hay cũng chỉ là ảo ảnh. Ắt hẳn phải có thứ vững chắc, không thể hoài nghi mà theo Descartes nói là tôi tư duy, suy tưởng. Tôi có một suy nghĩ A ( liệu tôi có tồn tại) nhưng tôi sợ rằng có một phần mềm nào đó bắt tôi nghĩ tới A, vậy nên tôi chất vấn A bằng suy nghĩ A' ( liệu tôi có nghĩ rằng liệu tôi có tồn tại không ), và để chắc chắn thì sự chất vấn tiếp tục bằng A" ( liệu tôi có nghĩ rằng liệu tôi có đang nghĩ rằng về liệu tôi có tồn tại không). Tôi nhận thấy rằng tôi luôn có thể tự chất vấn một ý nghĩ, một suy tưởng bằng một cái khác rộng hơn, và tiếp diễn, vậy nên tư duy của tôi là cái không thể bị đánh lừa. ( Giả dụ, tôi là một phần mềm, bây giờ tôi gọi hàm đệ quy cho bài toán truy vấn chính tôi chứng minh X ( tôi là phần mềm) nhưng không cài điệu kiện dừng, thì tôi sẽ chạy cho tới khi nổ não thì thôi) Tư duy của tôi là của tôi vì không ai bắt ép tôi tư duy, cũng không ai tư duy thay tôi và tôi có quyền tư duy tự do theo ý muốn của tôi. ( tôi được dạy 1+1=3 nhưng không ai cấm tôi hoài nghi 1+1 có bằng 3 không). Tại sao phải đi chứng minh rằng tôi có tồn tại hay tôi có tư duy? Tôi uống say, lái xe và gây tại nạn. Đứng trước tòa liệu tôi có thể trả lời rằng: không có cái ngã, không có cái tôi bởi tôi diệt cái ngã xong rồi, hay liệu có con quỷ nào đó sai khiến tôi gây tai nạn ? Phải có một cái tôi, một bản ngã, một cành cây dựa vào đó làm nền để luận công tội.  Vậy nếu có ''tôi'' thì, '' tôi'' là ai ?

  ** 4 câu chuyện về cái tôi: ( chỉ là những câu chuyện, để đọc)

    * Cái bất tử

   Khi ta nói đến một ai đó, tường thuật câu chuyện của một ai đó, dường như có ai đó tồn tại xuyên không gian, thời gian, một cái "tôi" hiện hữu của người đó, dù sống hay dù chết. Ta nghe một bản nhạc hay, dường như ta cảm nhận được khúc nhạc đang sống và có hồn, người chơi đang buồn bã hoặc hạnh phúc. Khi ta đọc một cuốn sách, dường như ta hiểu câu chuyện, hiểu con người trong truyện, và đôi khi ta nhận thấy người viết đang cố nói với ta điều gì đó. Những người mà ta quan tâm, yêu quý, dường như một phần của họ vẫn tồn tại trong ta, ta lưu trữ những hình ảnh, những kỷ niệm, hồi ức đẹp về họ và đôi lúc ta mường tượng thấy rằng họ đang đứng đấy, mỉm cười với ta. Tôi ( cá mập) và bạn nhiều khi buồn tình thường kiếm một chỗ vắng vẽ yên tĩnh, bật một bản concerto của Mozart và nghĩ rằng, chắc ở đâu đó trên kia, Mozart đang nhìn xuống và cười hai thằng cháu mình.

          Socrates: Chúng ta gọi cái nguyên lý mà không chấp nhận sự chết là gì ?

          Cebes: Cái bất tử.

          Socrates: Và linh hồn có chấp nhận cái chết không ?

          Cebes: Không.

          Socrates: Vậy thì linh hồn là bất tử.

      * Cái tự do 

   Khi ta nói đến lựa chọn của một con người thì, ta đều mặc nhiên trả lời là ta được tự do lựa chọn. Có hàng tá triết học, thuyết phái về sự tự do và tự do quyết định của con người ( thuyết tất định, thuyết bất định, thuyết tự do, thuyết phù hợp). Có những chủ nghĩa, những con người xem tự do là cái sống còn của tồn tại ( hiện sinh chủ nghĩa). Ta làm vì ta muốn, chứ không phải bị ép buộc. Ta sống một cuộc đời chân thành, đích thực, đầy ý nghĩa chứ không sống chỉ để chết. Vậy câu hỏi ở đây là: '' Ta muốn gì ?''. Cái bút trước khi nó được tạo ra, mục đích để nó tồn tại đã có sẵn là để viết, con người A trước khi được sinh ra, sống suy nghĩ và chiêm nghiệm về bản thân, thì A đã bị gắn cho một loạt mục đích để tồn tại, những quan điểm sống có sẵn, định kiến thiên kiến ( đi học, đi làm, cưới vợ, sinh con, làm người tốt, cống hiến xã hội, ...) Vậy ta là ai ? ta muốn gì? 

" Ta có được muốn cái ta muốn không ?'' -Schopenhauer.

  * Cái đạo đức

  Hạnh phúc là cái thiện cao nhất, thực hành đạo đức là cách để đạt tới sự thiện. Làm gì để sống hạnh phúc, sống thiện, sống đạo đức. Điều gì là đúng, điều gì là sai, điều nào là tiêu chuẩn, là thước đo, là luật. " Không gì có thể được quan niệm trong thế giới, hay thậm chí ngoài thế giới, mà có thể được gọi là tốt vô điều kiện, trừ một ý chí tốt... Quyền lực, giàu sang, danh giá, thậm chí sức khỏe, và sự sung sướng thỏa mãn với số phận của mình vốn được gọi là hạnh phúc, thường khơi dậy tính kiêu ngạo, tự phụ, nếu không có một ý chí tốt để sửa sai.. " - Siêu hình học về đạo đức, Kant. Hành động đạo đức là hành động với một ý chí tốt, nghĩa là hành động vì bổn phận. Tôi giúp một người túng thiếu dù biết rằng khoản tiền đó chẳng đáng là bao, và dù rằng tôi cũng khốn khó, tôi giúp vì tôi muốn làm điều tốt, có điều gì đó đúng trong tôi, điều gì đó vui lòng tôi. Đạo đức là bổn phận; hạnh phúc, điều thiện là mưu cầu.

  * Persona:

   Persona có nguồn gốc từ tiếng Hi Lạp có nghĩa là mặt nạ, trong nhiều sân khấu truyền thống, đeo một chiếc mặt nạ có nghĩa là trở thành một nhân vật cụ thể hoặc một khuôn mẫu. Một chiếc mặt nạ thể hiện một nhân vật với những đặc trưng khắc họa sinh động tính cách của nhân vật đó như tốt bụng, xấu xa, ân cần, quyến rũ,.. Khi ta bước vào văn phòng làm việc, ta khoác một chiếc mặt nạ, cái mà khác với cái ta mang khi đi ăn uống trò chuyện với bạn bè, khác cái mà ta mang khi gặp kẻ thù truyền kiếp. Tình huống cụ thể tạo nên những kịch bản cụ thể, để có những hành động, cử chỉ và một cái vỏ bề ngoài thích hợp với nó. Có nhiều người chắc chắn rõ là " đây là cái giả của mình, không phải con người thật, không phải là tôi". Nhưng cũng có người vô thức chẳng biết đâu là mặt nạ đâu là bản thân mình nữa. Vậy cái nào xác định con người thực sự của ta tốt hơn; cái "tôi" thường hằng hay cái "persona" -cái vỏ ngoài chúng ta trình diện với thế giới. " Địa ngục là tha nhân"- Satre, vì người khác mà đánh mất bản thân mình, vì cái tha mà đánh mất cái ngã. 

Vậy "Tôi " là do người khác định hình ? "Tôi '' là do xã hội nhào nặn ? 

"Tôi'' là ai và ai là "Tôi" ?